Oliwa, której nie znasz. Wspólne świętowanie 100-lecia dzielnicy - Referat Prasowy Urzędu Miejskiego w Gdańsku

Czy Oliwa zawsze była częścią Gdańska? Dlaczego przez chwilę miała własny herb, burmistrza i samorząd? Co łączy ją z cystersami, ponad dwudziestoma młynami, kurortem, fabryką Dr. Oetkera, słodyczami „Bałtyku” i zwierzętami przekazywanymi do zoo przez marynarzy? O mniej znanych historiach jednej z najbardziej rozpoznawalnych części miasta opowie plenerowa wystawa „Historie Gdańskich Dzielnic IX: Oliwa”. Jej otwarcie będzie częścią wspólnego świętowania 100-lecia włączenia Oliwy do Gdańska, które odbędzie się 4 lipca w Parku Oliwskim.

– Jubileusz to dobry moment, żeby nie tylko przypomnieć sobie historię, ale także docenić ludzi, którzy każdego dnia tworzą charakter tej dzielnicy. Trudno dziś wyobrazić sobie Gdańsk bez Oliwy, choć jeszcze sto lat temu była ona odrębną miejscowością – mówi Monika Chabior, zastępczyni prezydent Gdańska ds. rozwoju społecznego i równego traktowania. – Dziś świętujemy tę rocznicę przede wszystkim jako wspólnota. Podpisanie partnerstwa na rzecz Oliwy jest najlepszym dowodem na to, jak wiele można osiągnąć dzięki współpracy mieszkańców i mieszkanek, lokalnych instytucji oraz organizacji. Z kolei kapsuła czasu stanie się symbolicznym zapisem tego, jak wyglądała Oliwa w roku jej stulecia w granicach Gdańska i jak chcieliśmy opowiedzieć o niej kolejnym pokoleniom. Życzę Oliwiankom i Oliwianom, aby duch współpracy i zaangażowania towarzyszył tej dzielnicy przez kolejne sto lat.

Wydarzenie, które rozpocznie się w sobotę, 4 lipca 2026 roku, o godzinie 12.00 przy Palmiarni w Parku Oliwskim połączy historię, działania mieszkańców i rozmowę o przyszłości dzielnicy. W programie znalazły się m.in. spotkanie mieszkańców, podpisanie deklaracji współpracy na rzecz Oliwy, składanie pamiątek do kapsuły czasu, wernisaż wystawy oraz spacer historyczny po dzielnicy.

Oliwa pełna zaskoczeń

Wystawa przygotowana przez Muzeum Gdańska pokazuje Oliwę nie tylko jako dzielnicę kojarzoną z katedrą, parkiem i koncertami organowymi. To opowieść o miejscu, które przez stulecia zmieniało funkcje, charakter i znaczenie.

– Sto lat to dobry moment, by spojrzeć nie tylko na to, co już wiemy o Oliwie, ale także na to, co jeszcze warto ocalić od zapomnienia. Projekt „Historie Gdańskich Dzielnic” powstał właśnie po to, aby łączyć badania historyczne z pamięcią mieszkańców. Historia dzielnicy nie składa się wyłącznie z dat i wydarzeń. Tworzą ją także codzienne doświadczenia, wspomnienia i miejsca, które dla kolejnych pokoleń stają się ważne – mówi dr Leszek Molendowski z Muzeum Gdańska.

Jednym z głównych wątków ekspozycji jest 100-lecie przyłączenia Oliwy do Gdańska. W okresie międzywojennym Oliwa przez krótki czas cieszyła się znaczną samodzielnością. W 1924 roku Senat Wolnego Miasta Gdańska nadał gminie oliwskiej herb, przedstawiający drzewo oliwne z tarczą herbu Gdańska, a wójt Herbert Creutzburg otrzymał prawo używania tytułu burmistrza. Samodzielność nie trwała jednak długo. Problemy finansowe i skandal związany z brakującymi w kasie gminnej ponad 400 tys. guldenów przyspieszyły decyzję o przyłączeniu Oliwy do Gdańska. 1 lipca 1926 roku stała się ona oficjalnie częścią miasta.

Wystawa przypomina również znacznie starsze dzieje Oliwy, związane z cystersami. To wokół założonego przez nich klasztoru przez stulecia rozwijało się życie religijne, gospodarcze i administracyjne. Potok Oliwski nie był jedynie malowniczym elementem krajobrazu – przez wieki stanowił źródło energii dla ponad dwudziestu młynów. Dziś po większości z nich pozostały tylko stawy i groble.

Kurort, przemysł i czekolada

Oliwa miała także swoje uzdrowiskowe oblicze. W XIX wieku zaczęła przekształcać się w popularny kurort klimatyczny. Przyciągała położeniem u podnóża morenowych wzgórz, bliskością lasów i spokojniejszym charakterem niż sąsiedni Sopot. Leczono tu m.in. choroby płuc, reumatyzm, nerwice i słabowitość u dzieci. Po przyłączeniu Jelitkowa do gminy oliwskiej w 1907 roku Oliwa zaczęła reklamować się również jako kąpielisko morskie.

Mniej znaną historią jest Oliwa przemysłowa. Na przełomie XIX i XX wieku, wraz z rozwojem kolei i tramwajów, powstawały tu zakłady chemiczne, rozlewnie wód i piwa, a także przedsiębiorstwa spożywcze. W okresie międzywojennym działała tu filia słynnego zakładu Dr. Oetkera, produkująca m.in. proszki i olejki do pieczenia, budynie i galaretki. Z Oliwą związane były również fabryki słodyczy „Olka” i „Anglas”, a po 1945 roku Zakłady Cukiernicze „Bałtyk”, których wyroby przez dekady należały do najbardziej rozpoznawalnych łakoci w Polsce.

Wśród zaskakujących wątków znalazła się także historia gdańskiego zoo. Pierwsze okazy zwierząt przekazywali do oliwskiego ogrodu głównie mieszkańcy Trójmiasta i marynarze. Z czasem ogród stał się jednym z największych ogrodów zoologicznych w Polsce.

Mieszkańcy dopiszą kolejny rozdział

Wspólne świętowanie 100-lecia Oliwy będzie miało nie tylko historyczny, ale również symboliczny wymiar. Podczas spotkania mieszkańcy i przedstawiciele lokalnych instytucji podpiszą deklarację współpracy na rzecz Oliwy przy okrągłym stole. Jeden egzemplarz dokumentu trafi do biblioteki, drugi zostanie złożony w kapsule czasu.

– Do kapsuły trafią także pamiątki przyniesione przez mieszkańców oraz jedna z dwóch fotografii wykonanych podczas wydarzenia aparatem typu Polaroid. Drugi egzemplarz zdjęcia zostanie przekazany do zbiorów Muzeum Gdańska. To drobny, ale przewrotny eksperyment: współczesne fotografie natychmiastowe nie są projektowane z myślą o przechowywaniu przez pół wieku. W Oliwie sprawdzimy, co stanie się z takim zdjęciem po 50 latach spędzonych w kapsule czasu – mówi Andrzej Stelmasiewicz z Oliwskiego Ratusza Kultury.

Spotkanie rozpocznie występ zespołu Słowiańska Dusza, złożonego z Polek, Ukrainek i Białorusinek. Po części oficjalnej, podpisaniu deklaracji i złożeniu pamiątek do kapsuły czasu, przy pętli Oliwskiej odbędzie się wernisaż wystawy „Historie Gdańskich Dzielnic IX: Oliwa”, skąd wyruszy spacer historyczny po dzielnicy.

Historie Gdańskich Dzielnic

„Historie Gdańskich Dzielnic” to wieloletni projekt Muzeum Gdańska skierowany do mieszkańców miasta. Każda odsłona poświęcona jest jednej z historycznych dzielnic Gdańska. Projekt rozpoczyna wystawa plenerowa w przestrzeni publicznej, której towarzyszą spacery i wykłady tematyczne. Jego zwieńczeniem jest publikacja naukowa stanowiąca kompendium wiedzy o danej części miasta.

Do tej pory w ramach cyklu ukazały się tomy dotyczące m.in. Chełmu, Starego Przedmieścia, Nowego Portu, Siedlec, Zaspy i Przymorza, Starych Szkotów oraz Oruni, Lipiec i Świętego Wojciecha. W przygotowaniu są kolejne publikacje dla dzielnic: Matarnia, Kokoszki i Osowa oraz Stare Miasto. Te ostatnie obejmie aż dwa tomy.

Informacje praktyczne

Wspólne świętowanie 100-lecia Oliwy. Spotkanie mieszkańców i wernisaż wystawy „Historie Gdańskich Dzielnic IX: Oliwa”

• Kiedy: 4 lipca 2026 roku, godz. 12.00–14.30
• Gdzie: Park Oliwski im. Adama Mickiewicza / Palmiarnia
• Inne atrakcje: spacery i wykłady na jesień 2026 roku

Program

• 12.00 – spotkanie mieszkańców Oliwy
• 12.00–12.10 – występ zespołu Słowiańska Dusza
• 12.10–12.20 – przemówienia
• 12.20 – podpisanie deklaracji współpracy na rzecz Oliwy przy okrągłym stole
• 12.45 – wspólne zdjęcie uczestników
• 12.45 – złożenie pamiątek w kapsule czasu
• 12.55 – utwór w wykonaniu zespołu Słowiańska Dusza
• 13.00 – przejście pod pętlę Oliwską
• 13.05 – otwarcie wystawy „Historie Gdańskich Dzielnic IX: Oliwa”
• 13.15 – spacer historyczny po dzielnicy
• 14.30 – zakończenie spaceru