Wręczenie Nagrody Europejski Poeta Wolności - Referat Prasowy Urzędu Miejskiego w Gdańsku

„Poezja to przestrzeń, w której mówisz jeszcze na tyle wolno, żeby usłyszeć siebie”, usłyszeliśmy w mowie Aminy Elmi, duńskiej poetki somalijskiego pochodzenia, zdobywczyni tegorocznej Nagrody Literackiej Miasta Gdańska - Europejski Poeta Wolności. 17 kwietnia w Teatrze Wybrzeże z rąk prezydent Gdańska Aleksandry Dulkiewicz statuetki odebrały laureatki Nagrody EPW 2026 – Amina Elmi i jej tłumaczka Bogusława Sochańska, autorki tomu „Z całą miłością”. Uroczystość odbyła się w ramach Festiwalu Europejski Poeta Wolności „Miejsca styku”.

Nagroda Literacka Europejski Poeta Wolności przyznawana jest co dwa lata twórcom piszącym w jednym z europejskich języków oraz ich tłumaczom i tłumaczkom na język polski. Wolność zaakcentowaną w nazwie wyróżnienia rozumiemy jako odwagę przekraczania kulturowych granic oraz śmiałość kształtowania własnych poetyckich wizji. Nagroda posiada wymiar finansowy – poeci otrzymują 100 tys. zł, a tłumacze 20 tys., a jej organizatorem jest Instytut Kultury Miejskiej.

Nagrodzie towarzyszy publikowana od 2010 roku seria wydawnicza prezentująca twórczość poetek i poetów nominowanych w aktualnej edycji konkursu. Dotąd w Gdańsku ukazały się sześćdziesiąt trzy dwujęzyczne znakomicie przetłumaczone tomy autorstwa najciekawszych poetów i poetek współczesnej Europy. Konsekwentnie ułatwiamy polskim czytelnikom dostęp do poezji aktualnej i odważnej – w 2026 roku oddaliśmy w Państwa ręce kolejnych sześć tomów.

Wybór Jury

W 2026 roku Jury obradujące w składzie: Anna Czekanowicz, Krzysztof Czyżewski (przewodniczący Jury), Cezary Łasiczka, Stanisław Rosiek, Michał Rusinek, Anda Rottenberg, Beata Stasińska, Olga Tokarczuk (obecna online) oraz Andrzej Jagodziński (niegłosujący sekretarz Jury) spośród sześciu tomów nominowanych do Nagrody Europejski Poeta Wolności w edycji 2024–2026 nagrodziło tom „Z całą miłością” Aminy Elmi w wyborze i przekładzie z języka duńskiego Bogusławy Sochańskiej.

W uzasadnieniu wyboru Jurorzy pisali m.in., że „Tom poezji Z całą miłością to przejmujące świadectwo losu nieakceptowanej i wykluczonej imigrantki, która pragnie w Europie znaleźć swój dom i wziąć za niego odpowiedzialność. Zbuntowana przystawia nam zwierciadło, a jednocześnie wyciąga rękę, otwierając drogę do wspólnego życia i wspólnej walki. Także do miłości wolnej od obyczajowej przemocy, czego świadectwem są jej piękne i czyste w swym liryzmie erotyki. Poruszające wiersze Aminy Elmi to gniewny i zarazem pełen empatii głos globalnej większości zamieszkującej Europę. Głos ten niejednokrotnie rozbrzmiewał wśród finalistów gdańskiej Nagrody, a teraz – po raz pierwszy – sięga po najwyższy laur Europejskiego Poety Wolności.”

Laudacja

W laudacji, jaką dla laureatek wygłosił Krzysztof Czyżewski, usłyszeliśmy m.in.:

„Oto Amina Elmi. Shapeshifter, zmiennokształtna. Po matce odziedziczyła niezłomność, po ojcu moc, by w życiu iść, nie uciekać. Przygotowuje się na wszystkie walki, bo w tym świecie nie ma prostego wyboru między idź i zostań. Nie może sobie wyobrazić ucieczki od języka, w którym wyznała pierwszą miłość. Co reprezentuje w świecie jej ciało? Stan nagłości. Wobec spojrzeń, które chcą ją zatrzymać zesztywniałą i grzeczną, wykrzywia twarz, robi się brzydka. Być Barbarzynką w Europie to w jej rozumieniu żyć godnie i w zgodzie z sobą. Ta postawa zbliża ją do człowieka zbuntowanego Alberta Camusa albo Pana Cogito Zbigniewa Herberta, który szedł wyprostowany pośród tych, co na kolanach. Ale ona mówi nam o tym dzisiaj innymi słowami: »jeśli masz żyć, / żyj wolny albo umieraj jak drzewa, stojąc«. Słowa te pochodzą z wiersza palestyńskiego poety Mahmouda Darwisza. I tak jest dobrze. I dobrze, że dodaje jeszcze, przestrzegając młodych, aby nie czynili z tego »papki« poczucia moralnej wyższości. Traci wiarę, nie w Boga, tylko w człowieka. »Ale dziś« – pisze – »przemienię cały ból w wyjście awaryjne«. Każdy jej wybór chce być gestem w stronę możliwości. Europejska Poetka Wolności.

(…)

Gdy język jest zniszczony, gdy język nie działa, uczymy się porozumiewać ze sobą, czytając sobie z oczu. (…) Nawet jednak, gdy język jest pod ręką, dobrze opanowany, okazuje swoją niewystarczalność. Czyż nie dzieje się tak również pomiędzy autorką a tłumaczką? Wyczuwalne w przekładzie Bogusławy Sochańskiej porozumienie z poetką, obejmujące także ułożenie, zatytułowanie i opisanie tomu, wykracza daleko poza kompetencję językową. Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Bogusława Sochańska znakomicie zna i przekłada współczesną literaturę duńską, w tym tom Yahyi Hassana, poety, którego nasza laureatka wymienia pośród najważniejszych dla niej inspiracji literackich.”

Wręczenie Nagrody Laureatkom

Statuetki Nagrody Literackiej Miasta Gdańska Europejski Poeta Wolności wręczyła Laureatkom Aleksandra Dulkiewicz, prezydent Gdańska, mówiąc m.in.:

- Dla Gdańska to wielki honor, że może nagradzać i promować poezję, a poetkom, poetom, tłumaczkom i tłumaczom dodawać skrzydeł. Dziękuję – poetki i poeci – za to, że wlewacie poezję w naszą prozę codzienności. Dziękuję osobom tłumaczącym i wydającym poezję. Dziękuję twórcom festiwalu i nagrody Europejski Poeta Wolności, szczególnie dziękuję Radzie Programowej wydarzenia – Magdalenie Kicińskiej i Małgorzacie Lebdzie. Dziękuję Jury nagrody EPW, za czułe i wnikliwe ważenie słów. I dziękuję wszystkim Państwu, którzy czytacie poezję, rozmawiacie o niej i dzielicie się nią. I na koniec znów słowo od Aminy Elmi. »wolność to coś czemu sami nadajemy imię«. Z całą miłością, chciałoby się dodać.

Amina Elmi wygłosiła krótką, osobistą i poruszającą mowę, w której usłyszeliśmy m.in.:

- Jestem niczym bez tych, którzy gotowi są kochać mnie i okazywać mi troskę. Tworzymy jako ludzie szczególny ekosystem wzajemnej troski. Ci, którzy ten kontrakt zrywają, pragną czegoś innego niż podtrzymywanie życia. Chcą zniszczenia. Kiedy czuję, że tracę kontakt z własnym ciałem, zwykle czytam wiersze. Wiersze mają w sobie niezwykłą precyzję. A właśnie precyzja kształtuje miłość: powiedz mi, dokładnie, dlaczego mnie kochasz, a ja powiem to samo o tobie. Żeby na papierze mogła pojawić się tajemnica, wiersz wymaga od piszącego wrażliwości, wymaga oddania.

Tłumaczka Bogusława Sochańska w swojej mowie zwróciła uwagę na kulturotwórczą rolę przekładu:

- Należymy do wcale niemałej rodziny budowniczych mostów między kulturami, jesteśmy maleńkimi, ale ważnymi trybikami w tej machinie pracującej dla wzajemnego zrozumienia między mieszkańcami różnych zakątków świata, i praca ta staje się coraz ważniejsza dzisiaj, gdy liczba satrapii zamiast się zmniejszać, wydaje się powiększać, gdy tuczy się izolacjonizm, jątrzy, wzbudza lęk przed innym, rządzi – dzieląc. Więc my róbmy swoje – łączmy.

Sylwetki laureatek:

AMINA ELMI (ur. 1994) – duńska poetka somalijskiego pochodzenia. Studiowała anglistykę na Uniwersytecie w Aalborgu, jest także absolwentką kopenhaskiej szkoły pisarzy Forfatterskolen (2023). Jej głośny debiutancki tom „Barbar [Tavshedens objekt]” (Barbarzyńca [Przedmiot milczenia]) ukazał się w sierpniu 2023 roku i zaledwie kilka tygodni po premierze prawa do jego publikacji zostały sprzedane wydawcom z Norwegii oraz Szwecji. Tom uzyskał m.in. prestiżową duńską nagrodę za debiut Bogforums Debutantpris (2023).

BOGUSŁAWA SOCHAŃSKA (ur. 1955) – tłumaczka, eseistka, wydawczyni. Absolwentka filologii duńskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, gdzie w latach 1980–1995 pracowała jako asystentka i wykładowczyni w Katedrze Skandynawistyki. W latach 1995–1999 attaché i radca kulturalny ambasady PR w Kopenhadze. Była dyrektorką Duńskiego Instytutu Kultury w Polsce (1999–2020). Od 2021 roku prowadzi Szkołę Języków Skandynawskich Driada i współprowadzi Wydawnictwo Driada. Członkini Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i Stowarzyszenia Tłumaczy Literackich.

O tomie „Z całą miłością”:

Jakub Kornhauser o tomie Aminy Elmi:

Amina Elmi z niezwykłą żarliwością pisze o kwestiach najistotniejszych: prawie do stanowienia o sobie, poszukiwaniu własnego miejsca i tożsamości, odpowiedzialności za słowa i działania, siostrzeństwie i miłości, wreszcie – o przemocy, wojnie oraz uprzedzeniach, także tych motywowanych religijnie. Robi to z perspektywy migrantki, Dunki o somalijskich korzeniach, ale też kogoś, kto ma do powiedzenia o świecie więcej niż inni – ci, którzy korzystają z wygód i nie muszą o nic walczyć. Poetka w niewymuszony sposób godzi kategoryczność postawy politycznej z delikatnością opisu – czyni tak wtedy, gdy mówi o najbliższych, skupiając się na drobnych scenach rodzajowych i ujawniając jako czuła obserwatorka życia codziennego. Bogusława Sochańska znakomicie radzi sobie ze zróżnicowaną poetyką Elmi, przeplatając sekwencje subtelne, „rodzinne”, z passusami o szyderczym, kpiarskim wydźwięku. Potrafi wychwycić melodyjność frazy, jej mówiony, czasami krzyczany charakter, a także wielość odniesień do duńskiej rzeczywistości społeczno-politycznej oraz kulturowych intertekstów. Całość prezentuje się bardzo okazale z uwagi zarówno na walory artystyczne tej propozycji poetyckiej, jak i mocny, aktualny przekaz twórczości Elmi.

Tom, podobnie jak inne książki serii, dostępny jest w sprzedaży w formie tradycyjnej i e-booka na platformie Tu się czyta: https://tusieczyta.pl/135-europejski-poeta-wolnosci.

Przypominamy, że w tej edycji do finału zakwalifikowało się sześć tomów:

Amina Elmi „Z całą miłością”, wybór i przekład z jęz. duńskiego Bogusława Sochańska

Nora Iuga „Niewola kręgu”, przekład z jęz. rumuńskiego Enormi Stationis

Laima Kreivytė „Stany nieważkości”, wybór i przekład z jęz. litewskiego Dominika Jagiełka

Luigi Nacci „Jak przechodzi światło. Wiersze z lat 2004–2024”, wybór i przekład z jęz. włoskiego Joanna Ganobis

Roger Robinson „Przenośny raj”, przekład z jęz. angielskiego Bartosz Wójcik

A.E. Stallings „Druga strona detalu. Wiersze z lat 1999–2024”, wybór i przekład z jęz. angielskiego Janusz Solarz

Szczegóły: www.europejskipoetawolnosci.pl

Organizatorzy, finansowanie

Fundatorem Nagrody Europejski Poeta Wolności jest Miasto Gdańsk.

Organizatorem festiwalu i nagrody oraz wydawcą serii EPW – Nominacje jest Instytut Kultury Miejskiej.

Wydanie tomu Aminy Elmi „Z całą miłością” uzyskało dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Festiwal uzyskał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Partnerzy: Dom Literatury w Gdańsku, Versopolis, „Dziennik Literacki”

Patroni medialni: Booklips.pl, Gdański Przewodnik Kulturalny, „Książki. Magazyn do czytania”, „Pismo. Magazyn opinii”, „Prestiż. Magazyn trójmiejski”, Radio 357, Radio Gdańsk, Trójmiasto.pl, „Tygodnik Powszechny”