5 marca, podczas 170. sesji plenarnej Komitetu Regionów odbyła się uroczystość wręczenia V edycji Nagrody im. prezydenta Pawła Adamowicza. Tegorocznym laureatem został Ekrem İmamoğlu, burmistrz Stambułu, uhonorowany za nieugiętą obronę demokracji, solidarności i niezależności samorządu lokalnego w obliczu zmasowanej kampanii politycznego hejtu i prób dyskwalifikacji.

Nagroda im. prezydenta Pawła Adamowicza jest przyznawana osobom, które w sposób odważny i uczciwy przeciwstawiają się nietolerancji, radykalizacji, mowie nienawiści, uciskowi i ksenofobii. Wyróżnienie zostało ustanowione przez miasto Gdańsk, Międzynarodową Sieć Miast Schronienia ICORN oraz Europejski Komitet Regionów, upamiętniając dziedzictwo Pawła Adamowicza, który przez 20 lat pełnił funkcję prezydenta Gdańska i angażował się w obronę demokracji na poziomie lokalnym.

Transmisję można obejrzeć na portalu gdansk.pl.

Uroczystość wręczenia nagrody prowadziła Kata Tüttő przewodnicząca Europejskiego Komitetu Regionów. Nagrodę w imieniu przebywającego w więzieniu Ekrema İmamoğlu odebrał Nuri Aslan, pełniący obowiązki burmistrza Stambułu. Osobiście wyróżnienie odebrała Mary Crilly założycielka i dyrektorka Centrum do spraw Przeciwdziałania Przemocy Seksualnej w Cork. 

Podczas ceremonii głos zabrała europosłanka Magdalena Adamowicz, żona patrona nagrody.

– Demokracja przeżywa dziś najpoważniejszą próbę od pokoleń. Dostaje ciosy z wielu stron, a my zbyt często dajemy się wciągać w narracje nienawiści, podziałów i plemiennej wojny nakręcanej przez trolle i algorytmy. W tym chaosie zapominamy o tym, co najważniejsze – o wspólnocie i odpowiedzialności za innych – mówiła Magdalena Adamowicz. – Nagroda imienia prezydenta Pawła Adamowicza nie jest tylko wyróżnieniem. To zobowiązanie. Europa musi widzieć tych, którzy płacą osobistą cenę za obronę demokracji. Nie wolno nam pozwolić, by tylko odważne jednostki broniły wartości, bez których nikt z nas nie chciałby żyć. Jeśli chcesz być szanowany – broń demokracji. Jeśli chcesz mieć równe prawa – broń demokracji. Jeśli chcesz żyć bezpiecznie – broń demokracji. Ona sama się nie obroni – dodała.

Aleksandra Dulkiewicz, prezydent Gdańska przypomniała, że nagroda jest wspólną inicjatywą organizacji i instytucji, które chcą wspierać osoby stojące na straży wartości demokratycznych.

– Nagroda imienia Pawła Adamowicza jest żywą pamięcią o wartościach, którym służył: otwartości, solidarności i odwadze w obronie demokracji. Pamięć można utrwalać pomnikami czy nazwami ulic, ale równie ważne jest docenianie ludzi, którzy dziś – często w bardzo trudnych warunkach – pozostają wierni tym wartościom – mówiła prezydent Dulkiewicz. – Co roku wyróżniamy osoby i instytucje, które mimo presji, ataków czy osobistych kosztów pozostają wierne wartościom demokratycznym. Demokracja zaczyna się w miastach, w samorządach, które są najbliżej ludzi i ich codziennych spraw.

Autorem statuetki, która trafiła do laureata jest rzeźbiarz Krzysztof Bednarski. Statuetka przedstawia ptaka w locie, jako znak wolności i niezależności. Ptak szybuje ze świata pogrążonego w ciemnościach ku jasności.

Nagrodę z rąk Katy Tüttő, przewodniczącej Europejskiego Komitetu Regionów odebrał Nuri Aslan, pełniący obowiązki burmistrza Stambułu.

– Decyzja o przyznaniu tej nagrody Ekremowi İmamoğlu wysyła bardzo silne przesłanie. Pokazuje, że nie jesteśmy sami w obronie demokracji i rządów prawa – powiedział.

Jak dodał Nuri Aslan, solidarność europejskich samorządów ma ogromne znaczenie dla tych, którzy znajdują się dziś pod presją polityczną.

– To wyróżnienie dodaje nam siły i przypomina, że solidarność między miastami i społeczeństwami jest dziś ważniejsza niż kiedykolwiek – podkreślił.

Podczas ceremonii odczytano również przesłanie laureata.

– Moja wolność może być dziś ograniczona przez sytuację w moim kraju, ale moja nadzieja i determinacja pozostają nieograniczone – napisał w przesłaniu Ekrem İmamoğlu. – Mandat udzielony przez wyborców musi być chroniony przez rządy prawa. Kiedy wywierana jest presja na wybranych lokalnie przywódców, prawdziwym celem jest nie tylko gmina czy miasto – jest nim sama urna wyborcza i wola obywateli. Obrona demokracji w jednym miejscu jest sygnałem dla innych, że opór wobec autorytaryzmu jest możliwy. Demokracja, praworządność i prawa człowieka nie są sloganami – są warunkami godnego życia publicznego – podkreślił. – Nagrodę tę dedykuję wszystkim obywatelom Turcji, którzy mimo trudności nadal bronią demokracji.

Podczas wydarzenia pokazano również wypowiedź żony laureata: Dilek Kayi İmamoğlu.

- Zwracam się dziś do Państwa jako żona, jako matka, ale także jako głos tysięcy rodzin w Turcji, których bliscy przebywają w więzieniu z powodów politycznych. Mojego męża nie ma dziś z nami. Jego nieobecność to trudna cisza w naszym życiu. Ale nie jest to tylko nasza historia. Dlatego wraz z innymi rodzinami stworzyliśmy sieć solidarności rodzin osób więzionych z powodów politycznych. Spotykamy się co tydzień – czasem ze łzami w oczach, czasem z nadzieją – i rozmawiamy o życiu, o dzieciach, o przyszłości. Wierzymy, że sprawiedliwość jest fundamentem społeczeństwa. Jeśli ten fundament zostaje naruszony, zachwiane zostaje życie wszystkich. Wasza decyzja o przyznaniu tej nagrody pokazuje nam, że na świecie są ludzie, którzy nadal bronią podstawowych wartości. Dziękuję Państwu w imieniu mojego męża i wszystkich rodzin, które wciąż czekają na sprawiedliwość.

Specjalne wyróżnienie jury dla Mary Crilly

Specjalne wyróżnienie jury otrzymała Mary Crilly, założycielka i dyrektorka Centrum ds. Przeciwdziałania Przemocy Seksualnej w Cork, która od ponad czterech dekad działa na rzecz wsparcia osób doświadczających przemocy seksualnej.

– Przemoc seksualna nie dotyczy wieku ani płci. Chodzi o władzę i jej nadużywanie – mówiła podczas uroczystości – mówiła Mary Crilly – W sprawach przemocy seksualnej nie ma szarej strefy. Jeżeli dochodzi do przemocy, to znaczy, że nie było zgody. To jest sprawa czarno-biała – powiedziała. – Od ponad 40 lat pracuję z osobami, które doświadczyły przemocy seksualnej. Najważniejsze jest jedno – nikt nie powinien zostać z tym doświadczeniem sam. Potrzebujemy wsparcia, solidarności i odwagi, by mówić o tym otwarcie – podkreśliła.

W skład Jury Nagrody weszli wybrani przedstawiciele: Europejskiego Komitetu Regionów, Parlamentu Europejskiego, Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych Rady Europy, miasta Gdańska, ubiegłorocznego laureata, a także przewodnicząca ICORN. Swój głos w V edycji oddały eurodeputowana Magdalena Adamowicz i prezydent Aleksandra Dulkiewicz.

W czwartkowym wydarzeniu w Parlamencie Europejskim wzięli udział Radni Miasta Gdańska: Żaneta Geryk i Maximilian Kieturakis.  

Biogramy laureatów

Ekrem İmamoğlu jest demokratycznie wybrany burmistrzem Stambułu i jednym z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych liderów symbolizujących demokratyczne, inkluzywne i oparte na prawach człowieka zarządzanie miastem. Od ponad dekady aktywnie działa na rzecz wolności, równości, solidarności oraz przeciwdziałania dyskryminacji, nietolerancji, mowie nienawiści i ksenofobii. Od dziesięciu miesięcy jest niesprawiedliwie i bezprawnie więziony.

Jego przywództwo stało się symbolem demokratycznej innowacji w czasach rosnącego autorytaryzmu i społecznych podziałów. Wprowadził tzw. „Model Stambulski”, pionierski model zarządzania lokalnego oparty na zasadzie „niepozostawiania nikogo w tyle”, który przekształca mieszkańców w aktywnych współtwórców miasta. Dzięki szeroko zakrojonym inicjatywom obywatelskim, takim jak Rada Miasta, fora tematyczne i grupy robocze, mieszkańcy Stambułu mają realny wpływ na kształtowanie polityki miejskiej, podejmowanie decyzji i priorytetów inwestycyjnych. Inicjatywy partycypacyjne, w tym „Budżet jest Twój” czy otwarte konkursy urbanistyczne, umożliwiają mieszkańcom włączenie się w proces planowania przestrzeni publicznej, a także rozwijają demokratyczną kulturę współodpowiedzialności w całym mieście.

Pod kierownictwem İmamoğlu Stambuł stał się również centrum nowoczesnej dyplomacji miejskiej, promującej prawa człowieka, solidarność i współpracę transgraniczną. Sieć Miast Bałkańskich B40 oraz Deklaracja Sofijska są dowodem na jego zaangażowanie w budowanie współpracy między miastami w regionie naznaczonym konfliktami i podziałami, tworząc przestrzeń do dialogu, ochrony demokracji i wzmocnienia społeczeństwa obywatelskiego.

Burmistrz konsekwentnie wdraża programy społeczne, które w praktyce realizują jego wizję równości i sprawiedliwości społecznej. Szczególną uwagę poświęca edukacji, wsparciu dzieci i młodzieży oraz wyrównywaniu szans niezależnie od sytuacji ekonomicznej mieszkańców. Inicjatywy obejmują pomoc dziewczętom w kontynuowaniu nauki, wsparcie studentów uniwersytetów, pakiety wsparcia dla noworodków, programy żywieniowe w szkołach oraz ośrodki wczesnego rozwoju dzieci, które docierają do dziesiątek tysięcy rodzin i stanowią realne wsparcie dla najbardziej potrzebujących.

Pomimo ogromnego zaangażowania w życie miasta i społeczności, İmamoğlu spotkał się z poważnymi wyzwaniami politycznymi. W marcu 2025 roku został aresztowany i oskarżony o korupcję w procesie o wyraźnie politycznym podłożu. Mimo to jego determinacja i wizja demokratycznego, włączającego zarządzania miastem pozostają niezachwiane. Ekrem İmamoğlu nie tylko przekształca codzienne życie mieszkańców Stambułu, lecz także inspiruje inne miasta w Europie i Azji do wdrażania polityki opartej na prawach człowieka, partycypacji obywatelskiej i solidarności społecznej. Jego działania pokazują, że miasto może stać się przestrzenią wolności, dialogu i współpracy, a przywództwo oparte na wartościach demokratycznych ma realny wpływ na poprawę jakości życia milionów osób.

Specjalne wyróżnienie jury

Mary Crilly jest irlandzką działaczką społeczną, założycielką i dyrektorką Centrum Przeciwdziałania Przemocy Seksualnej w Cork (Cork Sexual Violence Centre), które powstało w 1983 roku – w Międzynarodowy Dzień Kobiet. Od ponad 40 lat Centrum zapewnia kompleksowe wsparcie osobom doświadczającym przemocy seksualnej oraz działa na rzecz jej eliminacji w społeczeństwie.

Od czterech dekad Mary Crilly należy do najważniejszych postaci irlandzkiego ruchu na rzecz praw człowieka, równości i niedyskryminacji. Jest szczególnie znana z konsekwentnej i skutecznej działalności na rzecz zmian w polityce publicznej i ustawodawstwie dotyczącym przemocy seksualnej, przemocy domowej oraz handlu ludźmi w celach seksualnych. Jej praca przyczyniła się do fundamentalnej zmiany społecznego i instytucjonalnego podejścia do przemocy wobec kobiet w Irlandii.

Mary Crilly inicjuje i współtworzy liczne projekty partnerskie, w tym program Cork Against Human Trafficking, łączący organizacje pozarządowe, instytucje publiczne, środowiska akademickie i służby państwowe w walce z handlem ludźmi. Aktywnie współpracuje z uczelniami, organizacjami społecznymi i społecznościami lokalnymi, prowadząc działania edukacyjne, rzecznicze i systemowe.

W 2022 roku została uhonorowana tytułem Wolności Miasta Cork (Freedom of the City) w uznaniu ponad czterech dekad nieustającego wsparcia i rzecznictwa na rzecz osób doświadczających przemocy seksualnej. W 2023 roku otrzymała także tytuł doktora honoris causa University College Cork.

Kierowane przez nią Centrum, finansowane m.in. przez irlandzką agencję rządową Tusla oraz darowizny, utrzymuje wysokie standardy przejrzystości i zarządzania. W samym 2023 roku udzieliło pomocy 412 osobom, wspierając je m.in. w postępowaniach sądowych i dostępie do specjalistycznej terapii.

Mary Crilly pozostaje jedną z kluczowych postaci irlandzkiej debaty publicznej na temat przemocy seksualnej, nieustannie podkreślając potrzebę zerowej tolerancji dla przemocy oraz zmiany kultury, która ją normalizuje.