Artyści z Kuby w ramach rezydencji ICORN w Gdańsku - Referat Prasowy Urzędu Miejskiego w Gdańsku

W Domu Literatury swoją rezydencję artystyczną realizują Zulema Gutiérrez i Javier L. Mora – małżeństwo kubańskich pisarzy. Z rezydentami spotkała się Aleksandra Dulkiewicz, prezydent Gdańska. Pobyt twórców jest możliwy dzięki członkostwu Gdańska w sieci ICORN, skupiającej miasta i instytucje kultury niosące pomoc artystkom i artystom, których życie we własnym kraju jest zagrożone z powodu konfliktów wojennych i politycznych.

Spotkanie z prezydent Aleksandrą Dulkiewicz było okazją do rozmowy o wolności słowa, sytuacji twórców na Kubie oraz roli Gdańska jako miasta solidarności i schronienia dla artystów prześladowanych za swoją działalność. Od przyjazdu do Polski Zulema Gutiérrez i Javier L. Mora aktywnie uczestniczą w życiu literackim i kulturalnym – brali udział w wydarzeniach organizowanych przez Dom Literatury w Gdańsku, Europejskie Centrum Solidarności oraz w Festiwalu Literatury im. Conrada w Krakowie. Ich teksty zostały również opublikowane w ramach antologii „Literatura na uchodźstwie” Instytutu Kultury Willa Decjusza.

Zulema Gutiérrez w swojej twórczości literackiej i dziennikarskiej porusza tematy przemocy, opresji systemowej, praw kobiet i doświadczeń społecznych na Kubie. Javier L. Mora skupia się na krytyce relacji między jednostką a władzą, podejmując wątki nierówności, rasizmu i wykluczenia. Oboje zaangażowani byli w pokojowe protesty prodemokratyczne na Kubie i współpracę z platformą Archipélago, co naraziło ich na represje ze strony państwa, w tym aresztowania, zakazy publikacji oraz ostracyzm zawodowy.

– Możliwość bezpiecznego życia i pracy twórczej w Gdańsku pozwala nam kontynuować działalność literacką i mówić własnym głosem bez strachu. To nie tylko wsparcie materialne, ale także symboliczny gest solidarności, który ma ogromne znaczenie – podkreślili Zulema Gutiérrez i Javier L. Mora.

Jak wspominali kubańscy artyści, szczególne wrażenie zrobiło na nich Europejskie Centrum Solidarności i historia pokojowego pokonania systemu komunistycznego, która inspiruje ich twórczość. Rozmawiano także o planach twórczych: rezydenci będą publikować w Gdańsku, uczestniczyć w wydarzeniach literackich oraz odwiedzać inne polskie miasta ICORN, budując kontakty w ramach krajowej i międzynarodowej sieci. Dom Literatury wspiera ich w pracy twórczej, promocji i organizacji spotkań autorskich.

Rezydenci przybliżyli również sytuację polityczną na Kubie, represje wobec artystów i aktywistów, los swoich rodzin pozostających w kraju oraz trudną sytuację twórców walczących o pokojowe przemiany i prawo do zgromadzeń, podkreślając znaczenie bezpiecznej przestrzeni do życia i pracy twórczej w Gdańsku.

Spotkanie potwierdziło znaczenie Gdańska jako miasta-przystani, które w praktyce realizuje wartości wolności, solidarności i odpowiedzialności międzynarodowej. Poprzez udział w Międzynarodowej Sieci Miast Schronienia ICORN Gdańsk nie tylko oferuje realną pomoc prześladowanym twórcom, lecz także wzmacnia międzynarodową debatę o wolności słowa i roli kultury w obronie praw człowieka.

Od momentu przystąpienia do ICORN Gdańsk udzielił schronienia sześciu rezydentom z regionów dotkniętych represjami politycznymi, m.in. ze Strefy Gazy, Tadżykistanu i Białorusi. 

Biogramy obecnych rezydentów

• Zulema Leonor Gutiérrez Lozano

W swojej pracy twórczej skupia się przede wszystkim na trudnych doświadczeniach społecznych. Jej drugi tom poezji, Metralla, poruszał wątki narkomanii i przemocy. Część z zebranych w nim utworów zostało włączonych do anglojęzycznej antologii El mar no necesita ornamento (2020). W swojej najnowszej książce, Técnicas de Control (2024), skupiała się na eksperymentach z językiem i strukturą samej książki, nawiązując do opresyjnych mechanizmów i procedur. Zbiór jest pierwszą częścią trylogii, której kolejny tom Forma Organizativa Simple (nieopublikowany) rozwija podobne wątki w oparciu o fragmenty tekstów publicystycznych, dane i schematy opisujące zachowania mas wystawionych na działanie sił politycznych.

Równolegle do pracy literackiej, Zulema działała jako niezależna dziennikarka, związana między innymi z portalem „Alas Tensas”, gdzie poruszała tematy dotyczące emigracji, aresztów politycznych i niewydolności służby zdrowia na Kubie. Regularnie pisała również o przemocy wobec kobiet. Jest częścią grupy KTP3 i platformy Archipélago, która zajmuje się organizowaniem pokojowych protestów na Kubie.

Od przyjazdu do Gdańska pracuje nad kolejną książka dla dzieci.

Zdobyła wiele nagród za swoją twórczość, w tym Nagrodę Narracyjną La Llave Pública (2016), Nagrodę Poetycką Portus Patris (2018), Nagrodę Miasta Holguín (2018), Nagrodę Adelaidy del Mármol (2018) oraz Nagrodę Poetycką Hypermedia Editor (2020).

• Javier L. Mora.

W swojej pracy skupia się na krytyce społecznej, zwłaszcza w kontekście relacji między jednostką a systemem politycznym, starając się przekładać to na eksperymenty z językiem. Jego poezja często porusza wątki dotyczące seksizmu, rasizmu czy nierówności klasowych. Równolegle zajmuje się krytyką literacką, skupiając się przede wszystkim na współczesnej literaturze kubańskiej, oraz tłumaczeniem z języka włoskiego na hiszpański.

Od 2021 roku współpracuje z platformą Archipélago, regularnie publikując informacje o więźniach politycznych na Kubie. W lipcu 2021 roku brał udział w pokojowych protestach i wystąpił z Unii Pisarzy i Artystów Kubańskich, na znak protestu wobec działań rządu. W efekcie został aresztowany. Uwolniono go między innymi dzięki wsparciu amerykańskiego PEN Clubu, po wniesieniu kaucji. Po tym wydarzeniu para znalazła się w trudnej sytuacji finansowej, nie mogąc już utrzymywać się ze swojej twórczości. Przed przystąpieniem do sieci ICORN korzystali z PEN Emergency Fund for Frontline Defenders oraz pomocy Antonia Jose Ponte, wicedyrektora Diario de Cuba, który regularnie publikował ich teksty na łamach gazety.

Działając na Kubie, w związku ze wsparciem dla protestów, pisarze spotkali się z szykanami i zorganizowanymi prześladowaniami ze strony państwa. Mora został bezprawnie zatrzymany, a Gutiérrez zwolniona z pracy w Asociación Hermanos Saíz i pozbawiona możliwości uczestniczenia w kubańskim sektorze literackim i kulturalnym.

Międzynarodowa Sieć Miast Schronienia ICORN

Międzynarodowa Sieć Miast Schronienia ICORN (International Cities of Refuge Network) to międzynarodowe stowarzyszenie miast założone w 2006 roku w Stavanger (Norwegia), zrzeszające obecnie ponad 80 miast Europy i obu Ameryk. Sieć chroni i wspiera pisarzy, dziennikarzy i artystów prześladowanych we własnych krajach z powodu swojej działalności artystycznej, oferując roczne lub dwuletnie pobyty rezydencyjne w miastach członkowskich, zapewniając bezpieczeństwo, godne warunki życia oraz możliwość swobodnego tworzenia. Organizacja propaguje wolność słowa, broni demokratycznych wartości i promuje międzynarodową solidarność.

Kluczem doboru rezydenta są jego związki z szeroko pojętą literaturą, na rezydencje zapraszani są blogerzy, autorzy powieści, scenariuszy, dziennikarze, muzycy, piosenkarze, poeci, artyści sztuk wizualnych, autorzy komiksów, tłumacze, wydawcy.        

Gdańsk dołączył do sieci ICORN w 2017 jako trzecie polskie miasto. Obecnie w Polsce zrzeszonych jest pięć miast – Kraków, Wrocław, Gdańsk, Katowice i Warszawa. Operatorem rezydencji jest Dom Literatury w Gdańsku. 

Rezydenci ICORN w Gdańsku

Dotychczas nasze miasto dało schronienie 6 rezydentom, byli to:

2018 r. - Samir al-Hassanat z Jabalii w Strefie Gazy (Palestyna). Bezpośrednio dotknięty niestabilną sytuacją polityczną w Gazie, Al Hassanat zaczął pisać i publikować wiersze i artykuły, poruszając delikatne kwestie, takie jak korupcja polityczna, prawa człowieka i terroryzm. Połączył swój talent poetycki z działaniami na rzecz praw obywatelskich, pisząc wiersze o pokoju dla dzieci. W swojej działalności skupia się m.in. na problemie łamania praw dziecka i prawa do edukacji. Pracował jako wolontariusz licznych organizacji pozarządowych.

2020 r. - Khairullo Mirsaidov (Tadżykistan) – dziennikarz i reporter, pracował dla niezależnego portalu Asia Plus, był korespondentem Deutche Welt oraz Fergana News Agency. Jako dziennikarz śledczy informował o ofiarach tortur w Tadżykistanie, politycznych i finansowych przypadkach korupcji, prześladowaniach za wolność słowa, ekstremizmach, islamskim terroryzmie. Aresztowany, spędził w tadżyckim więzieniu dziewięć miesięcy.

2021 r. - Lesia Pcholka (Białoruś) – urodzona w 1989 roku białoruska artystka sztuk wizualnych i aktywistka. Wykorzystując techniki fotograficzne, wideo oraz praktyki partycypacyjne w swojej twórczości pochyla się nad zagadnieniami związanymi z pamięcią, tożsamością i życiem codziennym. Autorka projektu VEHA, który dokumentuje tradycje oraz historie społeczności białoruskich poprzez archiwalne zdjęcia.

2022 r. - Andrej Chadanowicz (Białoruś) – poeta i tłumacz poezji urodzony w Mińsku. Autor 10 tomów poetyckich i książki poetyckiej dla dzieci. W Polsce ukazały się m.in. tomy „Święta nowego rocku” oraz „Zabawy fantomowe”. Tłumaczy literaturę polską, francuską, ukraińską, angielską i rosyjską. Należy do Związku Białoruskich Pisarzy, a także Białoruskiego PEN Clubu, którego w latach 2008-2017 był prezesem. Przez sześć lat był jurorem Międzynarodowej Kapituły Nagrody W. Szymborskiej (2016-2021).

2025 do czerwca 2026 - Zulema Gutiérrez i Javier L. Mora – małżeństwo kubańskich pisarzy